عمیق ترین نقطه اقیانوس کجاست؟ موجودات عجیب و شگفتی های گودال ماریانا
به گزارش سفر ترکیه، عمیق ترین نقطه اقیانوس در کره زمین ژرفای چلنجر (Challenger Deep) نام دارد که در انتهای جنوبی گودال ماریانا در غرب اقیانوس آرام و در نزدیکی جزایر گوام واقع شده است. این شکاف سهمگین ژئوفیزیکی عمقی نزدیک به 11,000 متر (حدود 36,000 فوت) دارد؛ جایی که فشار آب بیش از 1,070 برابر سطح دریاست، نور خورشید کاملاً مسدود شده و با این حال زیست بومی باورنکردنی از جانوران شفاف، ارگانیسم های نورافشان و باکتری های تغذیه کننده از مواد شیمیایی در آن جریان دارد.
شناخت نقاط ناشناخته زمین همیشه هیجان انگیزتر از سفر به فضا بوده است. اگر اهل مطالعه شگفتی های سیاره ما هستید و مقالاتی چون حقایق و شگفتی های جغرافیای کره زمین را دنبال می کنید، کاوش در تاریک ترین ژرفای بستر اقیانوس ها پرده از رازهایی برمی دارد که حتی دانشمندان را شگفت زده نموده است.
موقعیت جغرافیایی و زمین شناسی گودال ماریانا
بر پایه گزارش های اقیانوس شناسی نشریه Live Science، گودال ماریانا یک شیار هلالی شکل در پوسته زمین به طول تقریبی 2,550 کیلومتر و عرض میانگین 69 کیلومتر است. این دره ژرف بر اثر پدیده فرورانش (Subduction) تکتونیکی شکل گرفته است؛ نقطه ای که صفحه اقیانوسی آرام در برخوردی میلیاردی به زیر صفحه تکتونیکی کوچکتر ماریانا فرو می لغزد و گسلی بزرگ را در ژرفای تاریکی پدید می آورد.
یک مقایسه حیرت انگیز: اگر قله اورست، بلندترین کوهستان دنیا با ارتفاع 8,848 متر را از ریشه جدا نموده و در عمیق ترین نقطه گودال ماریانا بیندازید، قله آن همچنان بیش از 2,100 متر زیر سطح آب غرق خواهد بود!
جدول پهنه بندی لایه های اقیانوس و ویژگی های عمق 11 هزار متری
اقیانوس ها بر اساس اندازه نفوذ نور خورشید و فشار فیزیکی به 5 زون اصلی تقسیم می شوند:
| لایه اقیانوسی (Zone) | عمق (متر) | شرایط نور و دما | شاخص فشار هیدرواستاتیک | نمونه گونه های جانوری |
|---|---|---|---|---|
| اپی پلاژیک (نورگیر) | 0 تا 200 | نور کامل خورشید، دمای گرم | 1 تا 20 اتمسفر | دلفین، ماهی تن، مرجان ها |
| مزوپلاژیک (گرگ ومیش) | 200 تا 1,000 | نور ضعیف، افت شدید دما | 20 تا 100 اتمسفر | ماهی مرکب، ماهی تبرزین |
| باتی پلاژیک (تاریک نیمه شب) | 1,000 تا 4,000 | تاریکی مطلق، حدود 4 درجه | 100 تا 400 اتمسفر | قلابچه ماهی، هشت پای دامبو |
| ابیسوپلاژیک (مغاک بی سرانجام) | 4,000 تا 6,000 | تاریکی کامل، دمای یخ زدگی (1 الی 2 درجه) | 400 تا 600 اتمسفر | اسفنج های شیشه ای، ستاره شنماینده |
| هدال (زون هادس یا ژرفنا) | 6,000 تا 11,000 | تاریکی مرگبار، دمای 1 الی 4 درجه | 600 تا 1,100 اتمسفر | حلزون ماهی ماریانا، آمفی پودهای غول آسا |
فشار خردنماینده در عمق 11 هزار متری؛ مانند وزن 50 هواپیمای بوئینگ
فشار آب در کف ژرفای چلنجر به بیش از 1,086 بار (معادل 15,750 پوند بر اینچ مربع) می رسد. برای درک بهتر این عدد تصور کنید که فردی یک خودروی سنگین وزن را روی سرانگشت اشاره خود نگه داشته باشد! در این شرایط اگر یک زیردریایی معمولی بدون آلیاژهای پیشرفته تیتانیوم به این عمق فرستاده شود، در کمتر از کسری از ثانیه مانند یک قوطی نوشابه مچاله و منفجر خواهد شد.
موجودات عجیب و بیگانه مانندی که در گودال ماریانا زنده هستند
بر اساس آنالیز های محققان زیست شناسی دریا در مجله ScienceDaily، در اعماقی که هیچ گیاهی به علت نبود فتوسنتز وجود ندارد، زنجیره غذایی بر پایه پدیده ای به نام برف دریایی (بقایای جلبک ها و موجودات مرده سطح که آرام آرام فرو می ریزند) و بعلاوه باکتری های شیمیوتروف که از گوگرد و متان منافذ گرمابی تغذیه می نمایند شکل گرفته است. در ادامه برجسته ترین گونه های این دنیا تاریک را معرفی می کنیم:
1. حلزون ماهی ماریانا (Pseudoliparis swirei)
این موجود عجیب ترین مهره دار سیاره ماست. حلزون ماهی ماریانا در عمق 8,000 متری شنا می نماید. بدنی کاملاً صورتی کمرنگ، شفاف و بدون فلس دارد به طوری که حتی امعاء و احشای داخلی آن با چشم دیده می شود! این ماهی استخوان های سختی ندارد؛ بلکه اسکلت آن از غضروف های بسیار منعطف ساخته شده و سلول هایش با نوعی مولکول شیمیایی خاص به نام TMAO تثبیت شده اند که مانع از تخریب پروتئین ها تحت فشار خردنماینده آب می شود.
2. آمفی پودهای غول پیکر (Hirondellea gigas)
در حالی که بیشتر سخت پوستان سطحی ابعادی چند میلی متری دارند، بستگان آن ها در ژرفنای ماریانا دچار پدیده غول پیکری اعماق (Deep-sea gigantism) شده و تا بیش از 30 سانتی متر طول دارند. آن ها از چوب های غرق شده و بقایای کربوهیدراتی باستانی تغذیه می نمایند و پوسته آلومینیومی تقویت شده بیولوژیکی دارند که در برابر اسیدیته و فشار بالای آب تجزیه نمی شود.
3. هشت پای دامبو (Dumbo Octopus)
یکی از شگفت انگیزترین و در عین حال دوست داشتنی ترین ساکنان اعماق تا عمق 7,000 متری، هشت پایی با دو باله گوش مانند روی سرش است که با تکان دادن آرام آن ها در آب غوطه ور می شود. این موجود به جای پرتاب جوهر سیاه (که در تاریکی مطلق کاربردی ندارد)، از بازوهای شبکه ای خود برای به دام انداختن کرم های لوله ای استفاده می نماید.
تنوع زیستی حیرت انگیز این موجودات نشان می دهد که حیات چقدر منعطف و سرسخت است؛ موضوعی که در مرور شگفت انگیزترین گونه های حیات وحش و جانوران منقرض شده نیز بارها به اثبات رسیده است.
تاریخچه غواصی انسان در گودال ماریانا؛ قهرمانان تاریکی
تا به امروز افراد انگشت شماری پیروز شده اند به قعر ژرفای چلنجر نفوذ نمایند:
- اولین سفر تاریخی (1960): دان ژاک پیکارد (اقیانوس شناس سوئیسی) و دان والش (افسر نیروی دریایی آمریکا) با زیردریایی تحقیقاتی تریست (Trieste) پیروز شدند پس از 5 ساعت فرود، برای اولین بار به کف گودال برسند و 20 دقیقه در آنجا بمانند.
- سفر انفرادی جیمز کامرون (2012): کارگردان نامدار هالیوود (سازنده تایتانیک و آواتار) با زیردریایی پیشرفته تک نفره Deepsea Challenger به عمق 10,908 متری سفر کرد و تصاویر سه بعدی بی نظیری از دشت های شنی و خاکستری بستر اقیانوس ثبت نمود.
- اکتشافات ویکتور وسکوو (2019): این کاوشگر رکوردهای متعددی در غواصی در عمیق ترین نقاط 5 اقیانوس دنیا ثبت کرد و متاسفانه برای اولین بار شواهدی از زباله های پلاستیکی بشر را حتی در عمق 11 هزار متری کشف نمود!
صداهای مرموز در ژرفای تاریک؛ آیا ماریانا ساکت است؟
برخلاف تصور عموم که اعماق اقیانوس را مکانی در سکوت ابدی می دانند، هیدروفون های تحقیقاتی کار گذاشته شده به وسیله دانشمندان نشان می دهند که گودال ماریانا فضایی بسیار پر سر و صداست! امواج صوتی نهنگ های دوردست، شکستن صفحات یخ در قطب، صدای غرش موتور کشتی های تجاری سطحی و لرزه های مداوم زمین ساختی در این شکاف باریک اکو می شوند و غرش های زیرآبی پرطنینی می آفرینند؛ گویی به صدای کیهان در راهنمای عجایب ناشناخته کیهان و فضا گوش سپرده اید.
نکات سرانجامی و جمع بندی کاربردی
عمیق ترین نقطه اقیانوس یعنی ژرفای چلنجر در گودال ماریانا، یادآور این حقیقت شگرف است که سیاره زمین هنوز قلمروهای ناشناخته و مسحورنماینده ای برای کشف دارد. شرایط زیستی در عمق 11 هزار متری با تاریکی مطلق، سرمای نزدیک به انجماد و فشار خردنماینده، بیش از هر چیز شبیه به محیط اقیانوس های زیرسطحی قمرهای مشتری (مانند اروپا) یا انسلادوس در زحل است. مطالعه جانداران خارق العاده ماریانا به اخترزیست شناسان یاری می نماید تا دریابند حیات چگونه می تواند در خشن ترین گوشه های کهکشان نیز راه خود را پیدا نموده و زنده بماند.
منبع: هفت گنج